مقدمه
در دنیای امروز، آگاهی از حقوق قانونی نه تنها یک امتیاز، بلکه یک ضرورت است. چه به عنوان یک کارجو در جستجوی فرصتهای شغلی باشید و چه به عنوان یک کارمند یا کارگر در یک سازمان مشغول به کار، شناخت «قانون کار» به شما کمک میکند تا در فضایی منصفانه و محترمانه فعالیت کنید.
این مقاله با جزئیات کامل، مراحل مختلف یک رابطه کاری را از دیدگاه حقوقی بررسی میکند.
۱. حقوق کارجو در فرآیند استخدام
بسیاری تصور میکنند حقوق قانونی تنها پس از امضای قرارداد آغاز میشود، اما کارجویان نیز در طول فرآیند جذب و استخدام دارای حقوق مشخصی هستند:
- حفظ حریم خصوصی: کارفرما حق ندارد سوالات شخصی غیرمرتبط با شغل (مانند عقاید سیاسی، مسائل خانوادگی خصوصی یا تصمیم برای فرزندآوری) را ابزار فیلتر کردن قرار دهد.
- شفافیت در آگهی شغلی: شرح وظایف، میزان دستمزد تقریبی و نوع قرارداد باید تا حد امکان شفاف باشد.
- عدم تبعیض: طبق مقاولهنامههای بینالمللی و قوانین داخلی، انتخاب باید بر اساس شایستگی باشد، نه جنسیت، قومیت یا مذهب.
۲. ارکان اصلی قرارداد کار
قرارداد کار سندی است که رابطه شما را با کارفرما مشروعیت میبخشد. بر اساس ماده ۷ قانون کار، قرارداد میتواند کتبی یا شفاهی باشد، اما اکیداً توصیه میشود که کتبی باشد.
موارد ضروری در قرارداد:
- نوع کار یا وظیفهای که کارگر باید به آن اشتغال یابد.
- حقوق یا مزد مبنا و لواحق آن (بن کارگری، حق مسکن و غیره).
- ساعات کار، تعطیلات و مرخصیها.
- محل انجام کار و تاریخ انعقاد قرارداد.
- مدت قرارداد (اگر کار برای مدت معین باشد).
۳. حقوق و مزایای مالی (دستمزد و سوابق)
حقوق مالی تنها به مبلغی که هر ماه به حساب شما واریز میشود محدود نمیشود.
- حداقل دستمزد: کارفرما تحت هیچ شرایطی (حتی با رضایت کارگر) حق ندارد مبلغی کمتر از حداقل دستمزد مصوب شورای عالی کار پرداخت کند.
- حق مسکن و بن خواروبار: این مبالغ به صورت ماهیانه و ثابت به تمامی کارگران تعلق میگیرد.
- حق اولاد: به کارگرانی که دارای فرزند هستند (با شرایط قانونی خاص) پرداخت میشود.
- اضافهکاری: هر ساعتی بیش از ۴۴ ساعت در هفته، اضافهکاری محسوب شده و باید ۴۰٪ بیش از مزد هر ساعت عادی پرداخت شود.
- سنوات: در پایان سال یا پایان قرارداد، کارفرما موظف است به ازای هر سال سابقه، معادل یک ماه آخرین حقوق را به عنوان حق سنوات پرداخت کند.
۴. بیمه و تامین اجتماعی: حق غیرقابل سلب
یکی از حیاتیترین حقوق هر شاغل، حق بیمه است. مطابق ماده ۱۴۸ قانون کار:
"کارفرمایان کارگاههای مشمول این قانون مکلفند بر اساس قانون تأمین اجتماعی، نسبت به بیمه نمودن کارگران واحد خود اقدام نمایند."
- پرداخت حق بیمه: بخشی از حق بیمه توسط کارگر و بخش عمده آن توسط کارفرما پرداخت میشود.
- جریمه عدم بیمه: اگر کارفرما از بیمه کردن شما خودداری کند، نه تنها باید جریمه بپردازد، بلکه تمام سوابق گذشته را نیز باید به صورت یکجا خریداری و واریز کند.
۵. حق مرخصی و تعطیلات
استراحت برای بازسازی نیروی انسانی الزامی است و قانون در این مورد بسیار صریح است:
- مرخصی استحقاقی: هر کارگر در سال ۲۶ روز کاری مرخصی با استفاده از مزد طلبکار است (که با احتساب ۴ جمعه، جمعاً یک ماه میشود).
- ذخیره مرخصی: طبق قانون، کارگر میتواند حداکثر ۹ روز از مرخصی سالانه خود را برای سال بعد ذخیره کند.
- مرخصی استعلاجی: در صورت بیماری و تایید پزشک معتمد یا تامین اجتماعی، مرخصی استعلاجی محدودیتی ندارد و حقوق این ایام توسط اداره تامین اجتماعی (غرامت دستمزد) پرداخت میشود.
۶. شرایط ایمنی و بهداشت حرفهای
کارفرما مکلف است تمامی وسایل ایمنی لازم (کفش، کلاه، دستکش، تهویه مناسب و غیره) را تهیه کند. در صورتی که به دلیل نبود امکانات ایمنی حادثهای رخ دهد، مسئولیت کیفری و حقوقی مستقیماً بر عهده کارفرما خواهد بود.
۷. نحوه پایان همکاری و اخراج
اخراج کارگر نباید سلیقهای باشد. برای فسخ قرارداد از سوی کارفرما:
- کارگر باید در انجام وظایف قصور کرده باشد.
- آییننامههای انضباطی کارگاه رعایت شده باشد.
- نظر مثبت شورای اسلامی کار یا انجمن صنفی اخذ شده باشد.
حق استعفا: کارگر نیز برای استعفا باید یک ماه قبل کتباً استعفای خود را به کارفرما تسلیم کند تا فرآیند تسویه حساب و جایگزینی به درستی انجام شود.
۸. مراجع حل اختلاف
اگر حق شما تضییع شد، نباید سکوت کنید. مراحل قانونی شکایت به شرح زیر است:
- مذاکره مستقیم: اولین قدم همیشه گفتگوست.
- اداره کار: مراجعه به سامانه جامع روابط کار و ثبت شکایت.
- هیئت تشخیص: اولین مرجع رسیدگی به اختلافات.
- هیئت حل اختلاف: مرجع تجدیدنظر که حکم نهایی و لازمالاجرا صادر میکند.